Dili, Timor-Leste, 26 Junho 2006 -- Bainhira ita husu ema iha Dili, fatin nebe mak seguru liu iha sidade neâe nebe afetadu hosi konflitu foin lalais neâe, sira sei dehan Taibessi. Taibessi nudar fatin antigu ida iha parte leste sidade nian. Desde konflitu hahĂș iha fulan Abril rohan, uma barak mak naksobu no sunu-mutuk tiha no ema barak mak halai atu hetan seguransa. Kuaze fatin hotu-hotu iha Dili laran mak ahi-suar hosi uma sira nebĂ© ahi han falun metin. MaibĂ© buat neâe la akontese iha Taibessi.  Atu proteje sira-nia ĂĄrea no atu hakuran risku bandidu sira mak estraga bairru, ema foin-saâe sira iha Taibessi halibur malu hodi halo patrulla iha sira-nia ĂĄrea iha kalan. FunsionĂĄriu Banku Mundial Timor-Leste nain rua - Acacio de Oliveira no Luis Sequeira â hola mos parte iha patrulla sira neâe.  âAmi halo ona patrulla neâe desde krize neâe hahĂș no inisiativa neâe mai hosi ema foin-saâe sira iha ami-nia bairru laran,â Acacio, oficial kontabilidade Banku Mundial nian dehan. âAmi deside atu halo patrulla sira neâe tanba ami lakohi ami-nia bairru atu hetan problema. âLa hanesan fatin barak iha Dili, ema iha Taibessi hela iha fatin neâe kleur ona no ema hotu-hotu konhese malu. Ami harĂ© malu hanesan familia. Nudar ema foin-saâe, ami hanoin katak importante ba ami atu hametin nafatin relasionamentu sira neâe no halo ami nia ĂĄrea livre hosi konflitu.â  Violensia nebĂ© kona Timor-Leste iha 1999 mosu barak liu entre ema sivil sira nebĂ© la kaer kilat nebe hakarak ukunâan no milisia sira, maibĂ© problema sira nasaun foun neâe nian kompleks liu. Problema neâe hahĂș ho demisaun membru forsas armadas nain 600 nebĂ© reklama konabĂĄ diskriminasaun hosi sira-nia komandante sira. Barak liu hosi ex-militar sira neâe mak mai hosi parte loromonu Timor-Leste. Faksi boot rua neâe, parte leste ka Lorosae nebĂ© signifika âfatin nebĂ© loro sae baâ iha lian Tetun no parte oeste ka Loromonu nebĂ© significa âfatin nebĂ© loro monu baâ, mosu tiha iha konflitu Timor-Leste nian foin lalais neâe. Inimizade entre lorosae-loromonu halo tiha distĂșrbiu, sunu-uma, lelan no tiru-malu haleu Dili.  Luis Sequeira, nebĂ© servisu ba Banku Mundial nudar Ofisial Komunikasoens, dehan katak uluk iha istĂłria nasaun nian la iha funu entre rejiaun sira. âAmi hotu funu ba ukunâan iha tinan 24 laran maibĂ© orasneâe ita sente katak buat hotu naksobu tiha,â nia dehan. âAmi hotu tenki hatene katak divizaun lorosae no loromonu nudar expresaun jeogrĂĄfika deit. Nudar ema foin-saâe Timor ida hau sei fiar nafatin katak maiske orasneâe mosu krize ida, maibĂ© Timor-Leste sei hanesan nafatin istoria susesu ida no bele mosu hikas iha dalan dame ida.â  ViolĂ©nsia neâe hamosu tiha refujiadu rihun-ba-rihun nuneâe nasaun neâe hasoru krize umanitĂĄria ida.  Maiske tropa internasional sira orasneâe kontrola daudaun seguransa iha Timor-Leste no soldadu sira hadau daudaun kilat atus-ba-atus, maibĂ© sei iha nafatin risku violencia nebĂ© bandidu sira halao.  Lelan no sunu-uma sei mosu nafatin iha fatin balun, no âami lakohi buat neâe akontese ba ami-nia bairru,â Luis dehan. âAmi sente katak problema neâe laâos problema nebĂ© military sira bele rezolve. Neâe problema ida nebĂ© ami-nia povu rasik, ema Timor, liu-liu foin-saâe sira tenki resolve,â Luis dehan.  âHodi patrulla ami-nia bairru ida-idak no ho apoiu hosi populasaun, ami bele tulun seguransa fila hikas ba normal. Ami iha komunikasaun diak tebe-tebes ho ezersitu Australianu nebĂ© halo patrulla iha bairru Taibessi no bairru sira seluk iha Dili laran. Sira gosta tebe-tebes sa mak ami halao daudaun neâe.â  MaibĂ© halo patrulla kala-kalan laâos buat fasil ida. âAmi tenki sakrifika tempu balun ba ami nia familia,â Luis dehan. âNo susar liu tan tanba ami tenki servisu iha loron tuir mai.  âMaibĂ© ami tenki halo buat neâe tanba ami hakarak ami nia hela-fatin  seguru hosi violensia no ema iha Taibessi suporta tebe-tebes ami-nia atividade sira,â Acacio nebĂ© iha oan-feto kiik rua dehan.  Acacio no mos Luis fiar katak orasneâe importante atu buka hatene sa mak hamosu violensia hosi bandidu sira. Dezempregu nebĂ© boot nudar faktor prinsipal ida nebĂ© halo ema foin-saâe sira sunu-uma no lelan loja sira maiske sira barak mak deklara katak komitmen/kesetiaan ba âlorosaeâ ka âloromonuâ nudar problema prinsipal.  âliu hosi ami-nia atividade patrulla sira, ami nudar ema foin-saâe hakarak hatudu katak ami bele mos kontribui ba dame iha ami-nia nasaun laran,â Acacio dehan.  Atu hetan liu tan informasaun konaba Banku Mundial iha Timor-Leste, bele visita: www.worldbank@org/tl   |