İstihdama Destek, Türkiye’de Yeni İşletmeler

TARSUS, Türkiye – Ali Gülbakar’ın ailesine ait giyim mağazası 1991 Körfez Savaşının ardından iflas etti.

Bunun ardından 33 yaşındaki açık yürekli ve enerjik Gülbakar, Toros Dağları ve Akdeniz arasına sıkışmış bir şehir olan Tarsus’ta birkaç tekstil fabrikasında çalıştı. Bu fabrikalar da iflas etti.

Şimdilerde tasarım seçimi, kumaş işleme ve hazır giyim ürünlerindeki markasını Avrupa, Rusya ve Orta Doğu’ya ihraç etmekle uğraşan Gülbakar yine iş başında.

Gülbakar’ın profesyonel geri dönüşü daha çok çalışkanlığı ve azmini yansıtıyor. Ayrıca yeni küçük girişimlere destek sağlamak üzere üç yıl önce Tarsus’ta başlatılan bir programın da etkisi büyük. Terk edilmiş bir pamuk yağı fabrikasında kurulan “ticari destek kurumu” Gülbakar’a özellikle firmanın sallantılı ilk yıllarında hayati destek – ücretsiz bir çatı, iş konusunda tavsiyeler ve ucuz kredilere erişim – sağladı.

Ekim 2005 itibariyle, büyüyen kompleks 47 küçük işletmeyi bünyesine dahil ederek, birçoğu son on yılın ekonomik çalkantısı sırasında kapatılan ya da özelleştirilen devlet fabrikalarında işten çıkarılmış 250 ila 400 işçiye istihdam sağladı.

Özelleştirme ve reformların etkisinin yumuşatılması

Şu anda Türkiye’de böyle altı ticari destek kurumu bulunuyor. Bunlardan beşi geniş ölçekli özelleştirme ve ekonomik reformların neden olduğu işsizliğin etkisini yumuşatmayı amaçlayan ve Dünya Bankası tarafından finanse edilen bir proje kapsamında planlandı.

250 milyon $’lık Dünya Bankası Kredisi ile desteklenen Özelleştirme Sosyal Destek Projesi, iş kaybı tazminatlarını finanse etmenin yanı sıra, işten çıkarılan işçilere yeni işletme kurmalarında ve yeni iş bulmalarında yardımcı oldu. (Benzer hedeflerle ikinci bir 465 $’lık kredi yolda.)

İşletmesi son altı ayda kâra geçmekte ve şu anda 35 kişiyi istihdam etmekte olan Gülbakar, bunu ticari destek kurumunun yardımı olmadan gerçekleştiremeyecek olduğunu söylüyor.

“Burada, ülkenin en büyük tekstil fabrikası birkaç yıl önce kapandı, “ diyor kesin bir ifadeyle. Ancak kendisi ve çalışanları için yeni bir gelecek görüyor. Kârını arttırmak için markasının tanınmasını sağlamayı ve Asya ülkelerinin neden olduğu rekabet sonucunda piyasa dışında fiyatlandırılan ucuz, taklit giysi imalatçılarının akıbetinden kaçabilmeyi umuyor.

Küçük işletmelere ilk yıllarında ayakta kalmaları için destek sağlanması

Bitişikte, 40 yaşındaki Tankut Ürün, bir zamanlar babası tarafından piyasaya sürülmüş bir parfüm ve kozmetik ürün hattını yeniden canlandırmaya çalışıyor. Üzerinde beyaz bir eczacı gömleği ve yüzünde büyük bir gülümsemeyle ticari destek kurumunun sağladığı eğitimi almanın bir işletme okuluna gitmek gibi olduğunu söylüyor. “Bu ticari destek kurumu sayesinde ufkum genişledi” diyor ve ekliyor “Dünyaya açılmayı planlıyorum…”

Tarsus ticari destek kurumunun diğer sakinleri, satılabilir ne varsa – bahçe süsleri, TV mobilyaları, özel makineler – yapmakla meşguller.

Buna karşılık, Dünya Bankası, bir zamanlar pamuk tarlalarıyla ünlü bir düzlüğe yayılmış 3 milyon kişinin yaşadığı komşu il Adana’da daha odaklanmış bir yaklaşım benimsedi. Türk devleti ve yerel iş adamları, Adana’nın yeni yüksek teknolojiye sahip ticari destek kurumunda ekilen tohumların bütünüyle gelişmiş bir Türk Silikon Vadisinde çiçek açacağını umuyor.

Türk Silikon Vadisi

Resmi olarak Şubat 2005’te açılan ticari destek kurumu, Adana Belediyesi tarafından bağışlanan çok katlı bir otoparktan dönüştürülmüş bir binada kuruldu.

Lazer, yoğun atmalı ışın ve kendi icadı olan dijital aletlerin kullanıldığı kozmetik ve tıbbi cihazlar satan 21 Yaşındaki tıp mühendisi Hasan Ercan, “Herhangi bir elektronik kart yapılmasına ya da bir yazılım geliştirilmesine ihtiyaç duyduğumda, sadece koridorda yürümem ve ne istediğimi anlatmam yeterli oluyor,” diyor.

Binada, birlikte çalışma ve ücretsiz barınma imkânından faydalanan sakinlerin ayrıca Adana ticaret birliğinin sağladığı değerli temaslara ve tavsiyelere de erişimleri var. Microsoft’tan bir temsilci yakın geçmişte buraya gelen misafir konuşmacılardan bir tanesi. Adana ticari destek kurumunun bir parçası olmanın yeni işletmelere daha fazla güvenilirlik sağladığını söyleyen Ercan, şöyle devam ediyor: “İnsanlar size daha başka bir gözle bakıyor. Size itimat ediyorlar, güvenilir olduğunuzu düşünüyorlar.”

34 firmadan yirmi üçü, genç yetenekleri cezbeden yazılım gelişimi konusunda çalışıyor. Ticari destek kurumuna çekilenler arasında Adana’da bulunan ve ülkenin en iyi yüksek öğrenim kurumlarından biri olan Çukurova Üniversitesinin mezunları bulunuyor. Bunlardan çoğu yüksek katma değerli mallar üreterek hızlı bir mali başarı elde etme konusunda gayretli görünüyor.

Ancak Özelleştirme Sosyal Destek Projesinin önemli bölümü daha düşük teknik yeteneğe ve daha az beklentiye sahip kişilere yardımcı oluyor. Haziran 2005 itibariyle, 30.741 işsiz ve işten çıkarılmış işçi, işe giriş eğitimi almış durumda. Bu sayı Dünya Bankası’nın proje hedefini aşıyor.

Düzensiz işlerden guvenli istihdama

26 yaşındaki Mustafa Kayar için ulusal istihdam kurumu İŞKUR tarafından sağlanan iş başında eğitim kişisel koşullarında dramatik değişikliklere neden olmuş.

Sıradan bir meslek lisesinden mezun olan Kayar’ın 1997 ile 2003 yılları arasında hiçbir sabit işi olmadı. Motorlar konusunda okul yıllarından kalma biraz bilgisi olmasına karşın, teorik eğitim onu gerçek hayattaki teknik işlere hazırlamamıştı. Böylece Kayar garsonluk yaparak, asgari ücretten de az kazanarak düzensiz işler arasında sürüklenip durdu. Sonuç olarak, hiçbir zaman “nişanlamaya” ya da ailesinin evinden taşınmaya cesareti olmadı.

Bir arkadaşı kendisine Türk İş Kurumunun desteklediği bir eğitim programından bahsettiğinde talihi döndü. Kurum, Adana’nın varoşlarında, büyüyen ihraç pazarına yolcu otobüsü üretmek içi daha fazla nitelikli işgücüne ihtiyaç duyan bir otobüs fabrikası olan TEMSA’ya 90 genç adamı yerleştirdi. Kayar, ücretsiz eğitimine Aralık 2003’te başladı.

Eğitim programının tamamlanmasının ardından, fabrika bu 90 öğrenciden 87’sini işe aldı. TEMSA sonuçtan o kadar memnundu ki, iş başında eğitimi geleneksel meslek okullarının eksiklerini giderecek bir yöntem olarak benimsedi ve genişletti.

Bu deneyim, ulusal istihdam kurumu İŞKUR için de olumluydu. Dünya Bankası’nda projenin görev ekibi lideri olan İbrahim Akçayoğlu, “Türkiye’de genel bir işsizlik sigortası olmadığından insanlar genellikle İŞKUR’a üye olma zahmetine girmiyor,” diyor. Ancak eğitim programları nihayet işsizleri kuruma üye olmak için bir teşvik unsuru oluşturuyor. “İnsanların kayıtlı ekonominin bir parçası olmalarını istiyoruz,” diye ekliyor Akçayoğlu.

Kayar mı? Şimdi mutlu bir evliliği var ve “Ancak TEMSA tarafından işe alındıktan sonra hayatımı değiştirebilmem mümkün oldu,” diyor.

*  * *

Bu gelişme, 250 milyon $’lık Dünya Bankası kredisi ile desteklenen Özellestirme Sosyal Destek Projesi (2000-2005) sayesinde mümkün olmuştur. Ayrıca Dünya Bankası'nın 465 milyon $’lık izleme projesini (2005-2009) de okuyunuz.