บทเรียนสำคัญจากเขื่อนน้ำเทิน 2

โดย เอียน ซี พอร์เตอร์ 

ที่ใจกลางของประเทศซึ่งยากจนที่สุดประเทศหนึ่งในเอเชีย   มีโครงการพัฒนาโครงการหนึ่งซึ่งกำลังเกิดขึ้นและท้าทายแนวคิดเดิมๆของการพัฒนาที่เราเคยรู้จักมาในอดีต    ในขณะที่โครงการเขื่อนน้ำเทิน 2 นี้กำลังดำเนินต่อไปอย่างต่อเนื่อง   ความเป็นไปของมันกำลังจะได้รับการตรวจสอบอย่างหนักจากสาธารณชนและเผชิญกับการตัดสินผ่านหลายมุมมองที่ขัดแย้งกัน

เขื่อนน้ำเทิน 2นั้น  ยืนอยู่ท่ามกลาง2 ขั้วความคิดที่แตกต่างกันอย่างสุดโต่ง  แต่ในความเป็นจริงแล้ว   น้ำเทิน 2 ไม่ใช่โครงการที่ประสบแต่ความสำเร็จดังที่บางคนคาดหมายไว้  รวมทั้งไม่ได้เป็นโครงการที่มีแต่ความล้มเหลวดังที่มีการพูดถึงด้วยเช่นกัน  

นี่เป็นเหตุที่ทำให้โครงการเขื่อนไฟฟ้าพลังน้ำขนาดใหญ่โครงการนี้  มีความสำคัญยิ่งต่อบรรดาผู้ที่ใส่ใจกับการบรรเทาปัญหาความยากจนและส่งเสริมการพัฒนาอย่างยั่งยืนทั้งในสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาวเอง  และในประเทศกำลังพัฒนาอื่น ๆ ในโลกด้วย   บทเรียนที่ได้จากโครงการนี้มีมากมาย  ทุกบทเรียนนั้นล้วนแล้วแต่มีความสำคัญยิ่งต่อประเทศใดก็ตามที่กำลังต่อกรกับปัญหาความยากจนของประชากรของตนเอง   ไม่ว่าจะเป็นการโยกย้ายผู้คนออกจากบริเวณโครงการไปยังที่อยู่ใหม่    การปฏิรูประบบการบริหารจัดการการเงินของภาครัฐ   หรือแม้แต่การพยายามที่จะรักษาสภาพแวดล้อมไม่ให้ได้รับความเสียหายจากโครงการขนาดใหญ่แบบนี้    

บทเรียนบางอย่างก็เป็นที่คาดเดาได้ว่าจะต้องเกิดขึ้น     ผู้ที่มีส่วนร่วมในโครงการนี้ต่างก็ตระหนักดีว่าการทำประชาพิจารณ์ด้วยความจริงใจนั้นมันแตกต่างกันอย่างลิบลับกับการพยายามที่จะ “ขาย” โครงการให้แก่ประชาชนในระหว่างการทำประชาพิจารณ์     ทำให้มีการใช้เวลานานหลายเดือนไปกับการปรึกษาหารือผู้เชี่ยวชาญอิสระด้านวัฒนธรรมท้องถิ่น เพื่อให้แน่ใจว่าชาวบ้านจะได้รับข้อมูลที่ครบถ้วนทั้งที่เกี่ยวกับประโยชน์ซึ่งเขาจะได้จากโครงการนี้และผลกระทบที่จะเกิดต่อพวกเขาเอง   และเพื่อเปิดโอกาสให้พวกเขาได้มีสิทธิมีเสียงในการออกความเห็น    กระบวนการนี้มีความท้าทายอยู่มาก   แต่เราก็เชื่อว่าสุดท้ายแล้วมันก็เป็นไปด้วยดี    แต่มันไม่ได้ง่ายดายดังที่ใครบางคนกล่าวไว้  หรือยากเย็นจนถึงขั้นเป็นไปไม่ได้ดังที่บางคนปรามาสไว้เช่นกัน

นอกจากนี้ก็ยังมีความแตกต่างระหว่างการโยกย้ายชาวบ้านไปยังบริเวณที่ใครบางคนจากประเทศที่พัฒนาแล้วอาจคิดว่าเป็นบริเวณที่เหมาะสม  และบริเวณที่ชาวบ้านเองคิดว่าเหมาะสมสำหรับพวกเขา    รวมทั้งองค์ประกอบของที่ดินซึ่งจำเป็นที่จะต้องเอื้อให้พวกเขาดำเนินวิถีชีวิตและพิธีกรรมทางศาสนาในรูปแบบเดิม ๆ ดังที่เคยทำมาได้  นี่คือบทเรียนอันมีคุณค่าอีกบทเรียนหนึ่ง    แต่การนำบทเรียนนี้มาใช้กับโครงการนั้นต้องอาศัยเวลาที่ค่อนข้างนาน   และทำให้ค่าใช้จ่ายในการดำเนินโครงการสูงขึ้น   อย่างไรก็ตาม  การทำเช่นนั้นนับว่าสำคัญยิ่งจากมุมมองของมนุษย์   และจะสามารถเป็นหลักประกันให้โครงการสามารถดำเนินไปได้อย่างราบรื่น    ผู้คนในท้องถิ่นนั้นมีความเข้าใจในสิ่งต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในท้องถิ่นในแบบที่คนจากภายนอกไม่มี   ดังนั้น  การใช้เวลาและทรัพยากรไปกับการนี้จึงนับว่าเป็นการลงทุนที่คุ้มค่าทีเดียว  

ยังมีบทเรียนที่ท้าทายกว่านี้อีกหลายอย่าง   ทั้งก็เพราะว่ามันไม่ใช่อะไรที่เราคาดหมายมาก่อนล่วงหน้า   แต่เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นในขณะที่โครงการกำลังดำเนินอยู่  เช่น  การที่งานด้านวิศวกรรมของโครงการนั้นสามารถก้าวรุดหน้าไปอย่างรวดเร็วกว่างานด้านสิ่งแวดล้อมและชุมชน   เมื่อเราตระหนักเช่นนี้แล้ว  เราก็จำเป็นที่จะต้องขยายเวลาการดำเนินโครงการที่เกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมและความเป็นอยู่ของชาวบ้านออกไปให้เกินกว่ากำหนดเวลาการก่อสร้าง   แต่ถึงกระนั้นก็ตาม   การทำทุกอย่างให้เป็นไปตามขั้นตอนของมันก็ยังไม่ใช่เรื่องง่าย

นอกจากนี้  การช่วยให้ชาวบ้านให้สามารถทำมาหากินเพื่อเลี้ยงปากเลี้ยงท้องตัวเองและครอบครัวในชุมชนใหม่ที่เขาโยกย้ายไปอยู่ได้   ก็ยังไม่ใช่สิ่งที่ง่ายดายเหมือนเนรมิต    บทเรียนที่เราได้จากเรื่องนี้ก็คือ   ในขณะที่การก่อสร้างโครงการคืบหน้าไปเรื่อย ๆ นั้น  เราจำเป็นที่จะต้องใส่ใจและให้เวลากับโครงการต่าง ๆ เพื่อพัฒนาความเป็นอยู่ของชาวบ้านให้มากกว่านี้       แต่ในความเป็นจริงแล้ว   ไม่ใช่ทุกโครงการที่จะได้รับความสนใจและการสนับสนุนมากเท่าที่น้ำเทิน 2 ได้รับ   หากไม่มีสิ่งนี้แล้ว   ประชากรที่ยากจนซึ่งจะได้รับผลกระทบโดยตรงจากโครงการก็จะเป็นผู้ที่ถูกทอดทิ้งอยู่ข้างหลังให้เผชิญกับปัญหาเพียงลำพัง  นี่เป็นสิ่งหนึ่งซึ่งน่าจะเป็นบทเรียนให้แก่โครงการอื่น ๆ ในอนาคตได้

โครงการใดใดก็ตามที่มีผลกระทบต่อประชาชนก็ย่อมที่จะมีความซับซ้อนในตัวของมันเอง  สำหรับน้ำเทิน 2 แล้ว   รายละเอียดปลีกย่อยและความท้าทายที่เกิดขึ้นมันมีมากมายจนเหลือคณานับ    แต่มันก็เป็นรายละเอียดปลีกย่อยที่เราจำเป็นจะต้องติดตามเพื่อให้แน่ใจว่าประชาชนซึ่งจะเป็นผู้รับผลกระทบโดยตรงจะได้รับประโยชน์จากโครงการนี้ตามที่เขาควรจะได้     นอกจากนี้ ยังมีอีกหลายเรื่องที่เราต้องคำนึงถึง  ไม่ว่าจะเป็นการที่ชาวบ้านจะต้องก้าวจากระบบการค้าขายสินค้าแบบดั้งเดิมที่พวกเขาคุ้นชินมานานนับสิบปีไปสู่ระบบการค้าเสรี  การจ่ายเงินชดเชยสำหรับการที่พวกเขาต้องโยกย้ายออกจากถิ่นฐานเดิม   รวมทั้งการจัดสรรโรงเรียน  ถนน และบ้านเรือนที่เหมาะสมในชุมชนใหม่เพื่อสนองความต้องการเฉพาะของพวกเขาด้วย

สิ่งท้าทายอื่น ๆ ที่เราต้องเผชิญก็คือ   การหยุดยั้งการลักลอบตัดไม้ทำลายป่าและการล่าสัตว์ในเขตป่าสงวนซึ่งเกิดขึ้นก่อนโครงการนี้  รวมทั้งการช่วยให้เจ้าหน้าที่ของภาครัฐสามารถนำรายได้จากโครงการนี้ไปใช้กับงานพัฒนาประเทศที่จำเป็น  ทั้ง ๆ ที่ประสิทธิภาพของภาครัฐเองก็ยังมีจำกัด   รายละเอียดอื่น ๆ เช่นการคำนวณโปรตีนจากสารอาหาร   การประเมินจำนวนสัตว์น้ำที่ชาวบ้านจะนำมาใช้ประกอบอาหารได้   หรือแม้แต่การหาแหล่งเงินทุนให้แก่ชาวบ้าน  และการพบกันครึ่งทางระหว่างผู้ดำเนินโครงการกับชาวบ้านเอง   ต่าง ๆ เหล่านี้มีความสำคัญยิ่งต่อโครงการ 

การตัดสินใจทุกเรื่องที่เกี่ยวกับโครงการนี้จะมีผลกระทบต่อประชาชน  และประชาชนนั่นเองที่มีความหมายอย่างยิ่งยวดต่อเรา   จริงอยู่ที่ว่าโครงการนี้จะช่วยให้ประเทศไทยมีไฟฟ้าใช้ในราคาที่ถูกลงในอนาคต  แต่สิ่งซึ่งสำคัญไปกว่านั้นก็คือ  น้ำเทิน 2 จะช่วยให้ประชาชนส่วนหนึ่งของลาว  ซึ่งจัดว่าเป็นประเทศที่ยากจนที่สุดประเทศหนึ่งในเอเชีย  ได้มีโอกาสก้าวออกจากความยากจนและพัฒนาความเป็นอยู่ของพวกเขาให้ดีขึ้น   เป็นโอกาสที่พวกเขาอาจจะไม่สามารถไขว่คว้าให้แก่ตนเองได้หากไม่มีโครงการนี้

บทเรียนที่สำคัญอีกบทหนึ่งจากน้ำเทิน 2 ก็คือ  โครงการขนาดใหญ่แบบนี้สามารถผลักดันให้เกิดการปฏิรูปอื่น ๆ ที่สำคัญตามมาได้   ซึ่งประเทศลาวได้ประสบกับตัวเองมาแล้ว      ภายใต้การสนับสนุนจากสถาบันทางการเงิน 27 สถาบันทั่วโลก  น้ำเทิน 2 ได้ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงที่มีนัยยะสำคัญมากมายต่อการดำเนินงานของภาครัฐ ไม่ว่าจะเป็นกรรมวิธีในการจัดสรรและเบิกจ่ายงบประมาณ   การทำประชาพิจารณ์เพื่อรับฟังความเห็นของประชาชน   การอพยพผู้ที่ได้รับผลกระทบจากโครงการ  การปกป้องสิ่งแวดล้อม   รวมทั้งการวางนโยบายพัฒนาของประเทศด้วย     

บทเรียนเหล่านี้ย่อมจะได้รับการกล่าวถึงและวิเคราะห์ทั้งโดยผู้ที่สนับสนุนและคัดค้านโครงการนี้   เนื่องจากการกักน้ำเพื่อนำไปใช้กับการผลิตไฟฟ้ากำลังจะเกิดขึ้นตามกำหนดการที่วางไว้คือเดือนมิถุนายน    อย่างไรก็ตาม   สิ่งหนึ่งซึ่งทุกฝ่ายไม่ควรจะมองข้ามก็คือ   น้ำเทิน 2 นั้นเป็นโครงการที่ยังต้องดำเนินต่อไปอีกหลายปี  หาใช่อะไรที่จะจบลงในวันนี้พรุ่งนี้ไม่ 

นับตั้งแต่จุดเริ่มต้นของโครงการนี้เป็นต้นมา   องค์กรระหว่างประเทศที่มีส่วนเกี่ยวข้องทั้งหมด  ไม่ว่าจะเป็นธนาคารโลก  ธนาคารเพื่อการพัฒนาแห่งเอเชีย   ธนาคารเพื่อการพัฒนาของฝรั่งเศส  หรือธนาคารเพื่อการพัฒนายุโรป  ต่างก็ตระหนักดีว่าโครงการนี้เป็นโครงการที่ซับซ้อนและท้าทายยิ่ง ขณะเดียวกันน้ำเทิน 2 ก็ยังเป็นโครงการที่สมควรจะได้รับการสนับสนุนจากองค์กรเหล่านี้  เพราะมันจะช่วยให้ประชาชนอีกมากมายในลาวได้มีความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น
     
ในขณะที่การสร้างเขื่อนและเรื่องราวอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องกับน้ำเทิน 2 นี้กำลังดำเนินต่อไป   พวกเราก็ปรารถนาที่จะให้สิ่งซึ่งเราร่วมมือกันทำเพื่อสนับสนุนโครงการนี้เป็นไปอย่างเปิดเผยและสามารถตรวจสอบได้   แม้เราต้องเผชิญกับสิ่งท้าทายต่าง ๆ หลายต่อหลายสิ่ง  เราก็สามารถพูดได้อย่างเต็มปากว่าโครงการนี้ได้ก่อให้เกิดสิ่งดี ๆ ต่าง ๆ มากมายเช่นกัน  และเป็นสิ่งดี ๆ ที่จะเกิดขึ้นอีกอย่างแน่นอนในอนาคต  เห็นได้จากการที่งบประมาณของรัฐบาลลาวจะเพิ่มสูงขึ้น  และลาวก็จะมีทรัพยากรสำหรับนำไปใช้ในการพัฒนาโรงเรียน  ศูนย์บริการสาธารณสุข  และถนนหนทาง  รวมทั้งการจำหน่ายไฟฟ้าและการจัดหาน้ำสะอาดให้แก่ประชาชน  และการอนุรักษ์ป่าไม้อันมีค่าของประเทศด้วย

ที่สำคัญไม่ยิ่งหย่อนไปกว่ากันก็คือ  บทเรียนที่เราได้จากการดำเนินโครงการนี้สามารถที่จะนำไปใช้ –และเราก็หวังว่ามันจะถูกนำไปใช้ – กับโครงการไฟฟ้าพลังน้ำอื่น ๆ ที่กำลังจะเกิดขึ้นทั้งในลาวและในประเทศอื่น ๆ ทั่วโลกได้   และเมื่อบทเรียนเหล่านี้ถูกประเทศอื่น ๆ นำไปใช้  เราก็หวังว่ามันจะทำให้การดำเนินโครงการพัฒนาต่าง ๆ ทั้งขนาดเล็กและขนาดใหญ่ในประเทศนั้น ๆ  เป็นไปโดยคำนึงถึงประโยชน์ของประชาชนผู้ยากจนเป็นหลัก

สำหรับธนาคารโลกและองค์กรเพื่อการพัฒนาอื่น ๆ ที่มีส่วนร่วมในโครงการนี้นั้น   เรามีความมุ่งมั่นเสมอที่จะช่วยให้ประชาชนผู้ยากไร้ของประเทศลาว    โดยเฉพาะคนที่ได้รับผลกระทบโดยตรงจากโครงการนี้  ได้รับประโยชน์จากน้ำเทิน 2 ดังเช่นที่พวกเขาสมควรจะได้รับ

นายเอียน ซี พอร์เตอร์  ปัจจุบันดำรงตำแหน่งเป็นผู้อำนวยการของธนาคารโลกในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้